Tám bức ảnh màu, và những gì chúng cho thấy về một thành phố biển nửa thế kỷ trước
Phần lớn ảnh Việt Nam trước 1975 là ảnh đen trắng. Nhưng một số cựu binh Mỹ đóng ở Phan Thiết mang theo phim màu, và họ chụp không phải chiến tranh mà chụp đường phố, cửa hàng, bến ghe, rạp hát — những thứ người địa phương thấy quá quen nên chẳng ai nghĩ đến việc chụp. Nhờ vậy hôm nay ta có được vài khung hình màu về nhịp sống thường nhật của Phan Thiết.
Phố Trần Hưng Đạo, 1967
Đây là bức nói được nhiều nhất về kinh tế Phan Thiết thời ấy. Một thành phố biển thì thứ hàng đắt tiền nhất người dân mua không phải tivi hay tủ lạnh, mà là máy nổ cho ghe thuyền. Hai thương hiệu Nhật Yanmar và Kubota nằm ngay mặt tiền phố chính, kèm chữ “chi nhánh nhập cảng” và địa chỉ đại lý ở Sài Gòn.
Trong ảnh còn đọc được vài lớp thông tin khác: một chiếc xe máy trắng và một chiếc xe tay ga dựng ngoài hè, mấy người đàn ông ngồi bệt sửa máy trong nhà, một cậu bé chân đất áo cộc đứng nhìn ống kính, và một con chó vàng nằm giữa lối đi. Hè phố còn là sân chung, chưa bị hàng hóa tràn kín.
Rạp Bình Thuận, khoảng 1966 – 1968
Bức này là cả một bảo tàng nhỏ về sinh hoạt đô thị. Đáng chú ý nhất là tấm bảng phim vẽ tay — thời chưa có in khổ lớn, mỗi rạp phải thuê họa sĩ vẽ bảng cho từng phim. Nội dung là một phim điệp viên châu Âu, cho thấy phim quốc tế về tới thành phố tỉnh lẻ khá nhanh.
Đám đông chen ở quầy vé, mấy phụ nữ đội nón lá đi ngang, hai dãy xe đạp dựng san sát chiếm hết hè phải, một chiếc xe tay ga, và người đàn ông đạp xe ngang tiền cảnh. Xe đạp là phương tiện chủ đạo — chi tiết ấy nói về mức sống rõ hơn bất kỳ con số nào.
Vòng xoay trung tâm, 1967 – 1968
Điểm đáng giá nhất của bức này: tháp nước hiện ở góc phải phía xa. Nó cho ta thấy đúng điều bài viết về tháp nước đã nói — trong một đô thị còn thấp, tháp nước là vật thể cao nhất và là mốc định hướng của cả thành phố. Anh chị đối chiếu với bài về tháp nước Phan Thiết sẽ thấy rõ.
Phần đời thường trong ảnh: hai người phụ nữ đội nón lá đứng bên lề, một người đẩy xe máy, một chiếc xe hơi cũ đậu trước dãy nhà phố có ban công sắt. Mặt đường rộng và gần như trống — mật độ giao thông của một thành phố năm mươi ngàn dân.
Bến ghe sông Cà Ty lúc nước cạn
Bức này giải thích khái niệm “trên bến dưới thuyền” rõ hơn mọi lời mô tả. Chợ Phan Thiết khởi thủy họp hai bên bờ sông chính vì ghe cập được sát bờ như thế này. Khi nước cạn, ghe nằm nghiêng trên bùn; khi nước lên, chúng nổi lại và bốc hàng thẳng lên bến.
Chú ý cột buồm trên chiếc ghe lớn — thời điểm đó ghe vẫn còn dùng buồm song song với máy nổ, mà đại lý máy nổ Yanmar ở bức ảnh đầu tiên chính là nơi bán cái máy sẽ dần thay thế những cột buồm này.
Trường Chính Tâm, 1967 – 1968
Một công trình giáo dục theo phong cách hiện đại giữa thế kỷ: khối hình học vuông vắn, mái đua cong nhẹ, cửa lá sách chắn nắng thay cho kính, ban công viền con tiện. Đây là kiểu kiến trúc trường học rất phổ biến ở miền Nam giai đoạn ấy — thực dụng với khí hậu nóng, không cần điều hòa.
Chi tiết dễ thương nhất là hai bụi trúc đào nở hoa hồng ôm hai bên mặt tiền, và nền trời xanh đặc trưng của phim màu thời đó. Phan Thiết có truyền thống coi trọng việc học — anh chị đọc thêm về trường Dục Thanh lập năm 1907 để thấy mạch ấy.
Tháp nước và toàn cảnh, 1969 – 1971
Vì sao những bức ảnh này đáng giá
- Chúng chụp cái thường ngày. Ảnh tư liệu chính thức thường chụp sự kiện, công trình, nghi lễ. Ảnh của những người lính xa nhà lại chụp cửa hàng, rạp hát, trẻ con, con chó — tức là chụp đúng thứ khó tìm lại nhất.
- Chúng là ảnh màu. Màu cho ta biết mặt tiền rạp Bình Thuận sơn xanh, biển hiệu Yanmar chữ đỏ trên nền vàng, hoa trúc đào màu hồng. Ảnh đen trắng không nói được những điều đó.
- Chúng đối chiếu được với hiện tại. Tháp nước trong ảnh 1967 vẫn còn đó. Sông Cà Ty vẫn ở đúng chỗ. Anh chị có thể đứng đúng vị trí ấy hôm nay và so sánh.
- Chúng cho thấy một đô thị đang chuyển. Cột buồm và máy nổ nhập khẩu cùng tồn tại. Xe đạp là chính nhưng đã có xe tay ga. Đó là chân dung một thành phố ở ngưỡng thay đổi.
Tất cả ảnh trong bài lấy từ Wikimedia Commons theo giấy phép Creative Commons, ghi công đầy đủ dưới từng ảnh. Đây là các bản scan lại từ ảnh gốc do cựu binh Mỹ chụp — Bob Kelly, Harold Biggs, Edwards, Ken Thompson, Robert C Dash — được người dùng đăng tải lên nền tảng ảnh và Commons chấp nhận theo giấy phép nêu. Một số bản scan có dấu chìm của bộ sưu tập lưu trữ ảnh. Em ghi công đúng theo thông tin Commons công bố.
Bộ ảnh màu Phan Thiết của các cựu binh Mỹ trên thực tế lớn hơn nhiều so với tám bức ở đây — có cả ảnh xe ngựa kéo, cảnh họp chợ đông đúc, quầy bánh mì. Nhưng phần lớn chưa có trên các nguồn ảnh giấy phép tự do, nên bài này chỉ dùng những bức thật sự được phép sử dụng và ghi công minh bạch. Em không đăng ảnh mà mình không có quyền dùng.
Câu hỏi thường gặp
Những ảnh này do ai chụp?
Do các cựu binh Mỹ từng đóng quân ở Phan Thiết giai đoạn 1966 – 1971 chụp, trong đó có Bob Kelly (1967), Harold Biggs (1967 – 1968), Edwards (1966 – 1968), Ken Thompson (1969) và Robert C Dash (1970 – 1971). Các bản scan được đăng tải lại và hiện có trên Wikimedia Commons theo giấy phép Creative Commons.
Vì sao ảnh Phan Thiết thời đó lại có ảnh màu?
Phim màu thời ấy đắt và ít phổ biến ở Việt Nam, nhưng một số quân nhân Mỹ mang theo phim màu và chụp sinh hoạt thường ngày quanh nơi họ đóng quân. Nhờ vậy mới còn lại vài khung hình màu về đời sống Phan Thiết trước 1975.
Trong ảnh có thấy tháp nước Phan Thiết không?
Có. Bức chụp vòng xoay trung tâm giai đoạn 1967 – 1968 cho thấy đỉnh tháp nước ở phía xa bên phải, và có một bức riêng chụp tháp nước khoảng 1970 – 1971 khi công trình vẫn còn cấp nước cho thành phố.
Rạp Bình Thuận nay còn không?
Bức ảnh ghi lại rạp trong giai đoạn 1966 – 1968 với tấm bảng phim vẽ tay. Diện mạo và công năng của các rạp hát cũ tại Phan Thiết đã thay đổi nhiều theo thời gian; anh chị nên hỏi người địa phương về hiện trạng cụ thể ở thời điểm tới thăm.
Tôi có thể dùng lại những ảnh này không?
Được, nhưng phải theo đúng điều kiện của giấy phép ghi dưới từng ảnh — với Creative Commons Attribution thì bắt buộc ghi công tác giả và nêu giấy phép. Anh chị bấm vào tên giấy phép dưới mỗi ảnh để xem điều kiện cụ thể.
Bài này thuộc cụm Cẩm Nang Du Lịch Phan Thiết – Mũi Né A–Z. Xem thêm tháp nước Phan Thiết, chợ Phan Thiết hơn 300 năm, chuyện hàm hộ Lục Thị Đậu và toàn bộ bài về Phan Thiết – Mũi Né.
Yêu vùng đất này đến mức muốn có một căn nhà ở đây?
Ái Vân BĐS chuyên chuyển nhượng biệt thự NovaWorld Phan Thiết — giá thật từ chủ nhà, hồ sơ pháp lý rõ ràng.
Xem các căn đang bánChuyển nhượng biệt thự, nhà phố và cho thuê phòng nghỉ trong quần thể NovaWorld Phan Thiết.