Một người đàn bà bán nước mắm đứng ra làm việc mà chính quyền chưa làm
Năm 1922, Phan Thiết đi Mũi Né lần đầu có đường cho xe hơi chạy. Người bỏ tiền khai hoang mở con đường ấy không phải nhà nước bảo hộ, cũng không phải một công ty vốn Pháp, mà là bà Lục Thị Đậu — một phụ nữ đi lên từ nghề gánh muối, muối cá, rồi làm nước mắm.
Mục 01“Hàm hộ” là ai
Ở Phan Thiết xưa, hàm hộ là cách gọi các chủ lều nước mắm lớn — những người sở hữu hàng trăm thùng lều, thu mua cá của cả vùng, ủ chượp rồi bán nước mắm đi khắp Nam Kỳ. Đây là tầng lớp giàu có bậc nhất của thủ phủ nước mắm, và phần lớn là nam giới.
Bà Lục Thị Đậu (1888 – 1974), hiệu Hòa Chánh, là một ngoại lệ đáng kể. Bà sinh trong gia đình nghèo, mưu sinh bằng nghề buôn cá muối và làm nước mắm ở vùng Khánh Thiện — nay là Mũi Né. Không chịu phận nghèo, bà gây dựng cơ sở nước mắm riêng, giữ chữ tín trong giao dịch, tích được vốn rồi mở rộng sang nhiều ngành, trở thành một trong những thương nhân giàu nhất Phan Thiết.
Đóng góp lớn của bà cho nghề: tạo ra loại nước mắm hạng cao cấp riêng và mở đường vào thị trường Sài Gòn cho nước mắm Phan Thiết — thứ đã giúp ngành nước mắm truyền thống của vùng đi xa.
Mục 02Con đường Phan Thiết – Mũi Né
Mũi Né đầu thế kỷ XX gần như bị cô lập. Muốn chở cá, chở nước mắm về Phan Thiết chỉ có đường biển hoặc đường mòn — nghĩa là phụ thuộc con nước và thời tiết. Bà Lục Thị Đậu, hiểu rõ cái khó ấy vì chính bà làm nghề, đã xin phép nhà cầm quyền cho tự khai hoang mở một con đường xe hơi từ Phan Thiết đi Mũi Né.
Công trình do bà bỏ tiền túi, thi công trong khoảng ba năm. Lễ khánh thành năm 1922 được xem là một sự kiện quan trọng ở Trung Kỳ thời điểm đó — một tuyến đường tư nhân, do một phụ nữ đứng ra làm, phục vụ cả cộng đồng.
Triều đình Huế ban tặng bà bốn chữ vàng “Hào Nghĩa Khả Gia” — hào hiệp, nghĩa khí, đáng khen.
Về sự ghi nhận của triều đình đối với bà Lục Thị ĐậuNgoài con đường, bà còn dùng tiền bán nước mắm để xây trường cho trẻ con và hỗ trợ việc học cho người nghèo. Trong một xã hội mà học hành là đặc quyền, đó là khoản đầu tư có sức lan xa hơn cả con đường.
Mốc khánh thành năm 1922 được nhiều nguồn nhắc lại nhất quán. Nhưng thời điểm khởi công thì có nguồn ghi khoảng thập niên 1920, có nguồn lại viết “thập niên 1930” — điều này không thể đúng nếu đường đã khánh thành năm 1922. Bài viết lấy mốc 1922 và ghi thời gian thi công “khoảng ba năm”, tức khởi công quãng 1919 – 1920. Anh chị đọc thấy con số khác ở nơi khác thì đây là lý do.
Mục 03Vì sao câu chuyện này quan trọng
Lịch sử Phan Thiết thường được kể qua ba thứ: biển, nước mắm và cát. Câu chuyện bà Lục Thị Đậu bổ vào đó một điều khác: cách một cộng đồng thương nhân tự lo hạ tầng cho mình khi chưa ai lo hộ.
- Đường đi trước, kinh tế theo sau. Có đường xe hơi, cá và nước mắm Mũi Né ra Phan Thiết nhanh hơn, hàng ít hỏng hơn, giá tốt hơn. Cả vùng được lợi, không riêng lều của bà.
- Tuyến đường ấy là tiền thân của trục du lịch hôm nay. Cung đường Phan Thiết – Mũi Né mà khách du lịch đi bây giờ, khởi thủy là một con đường tư nhân mở để chở cá.
- Một phụ nữ trong tầng lớp hàm hộ. Ở thời điểm ấy, việc một người phụ nữ xuất thân gánh muối vươn lên thành thương nhân hàng đầu rồi bỏ tiền làm việc công là chuyện rất ít có.
- Làm giàu rồi trả lại cộng đồng. Đường, trường học, hỗ trợ việc học cho người nghèo — cách dùng tiền này là lý do bà được triều đình ghi nhận và người địa phương còn nhắc.
Mục 04Đi tìm dấu tích
Đây là phần em cần nói thẳng: khác với tháp nước hay trường Dục Thanh, câu chuyện bà Lục Thị Đậu không có một điểm tham quan được dựng biển chỉ dẫn rõ ràng cho khách du lịch. Những gì có thể làm:
- Đi chính cung đường Phan Thiết – Mũi Né theo trục ven biển. Đó là di sản sống động nhất của bà, dù ngày nay đã mở rộng và nâng cấp nhiều lần.
- Ghé một cơ sở nước mắm truyền thống ở Phan Thiết hoặc Mũi Né để xem cách ủ chượp cá cơm — nghề đã làm nên tầng lớp hàm hộ.
- Xem khu trưng bày về nghề nước mắm. Địa phương có các không gian giới thiệu lịch sử ngành nước mắm Phan Thiết; nên hỏi trước giờ mở cửa.
- Kết hợp với chợ Phan Thiết — khu sạp nước mắm ở trung tâm nhà lồng là nơi thấy rõ nhất thành quả thương mại của ngành này.
Novavila 1 – Biệt Thự Song Lập 4PN Nội Thất Cao Cấp4 phòng ngủ · chứa 8 kháchHồ bơi Clubhouse · Bikini Beachtừ 2,8 triệu/đêm
Villa 5 – Phòng Cặp Đôi Lãng Mạn (Ưu Đãi Sốc)1 phòng ngủ · chứa 2 kháchBồn tắm thả cánh hoa NGAY TRONG PHÒNG · Phòng tắm ốp đá cẩm thạch, sen tắm đứngtừ 1 triệu/đêm
Villa Thiên Thanh — Song Lập 3PN Khu 43 phòng ngủ · chứa 6 kháchtừ 2,8 triệu/đêmMục 05Câu hỏi thường gặp
Bà Lục Thị Đậu là ai?
Bà Lục Thị Đậu (1888 – 1974), hiệu Hòa Chánh, là một hàm hộ — chủ lều nước mắm lớn — ở Phan Thiết. Xuất thân gia đình nghèo, bà mưu sinh bằng nghề buôn cá muối và làm nước mắm tại vùng Khánh Thiện, nay là Mũi Né, rồi vươn lên thành một trong những thương nhân giàu nhất Phan Thiết.
Con đường Phan Thiết – Mũi Né được làm năm nào?
Con đường xe hơi đầu tiên nối Phan Thiết đi Mũi Né do bà Lục Thị Đậu bỏ tiền khai hoang, thi công khoảng ba năm và khánh thành năm 1922. Lễ khánh thành được xem là một sự kiện quan trọng ở Trung Kỳ thời điểm đó.
“Hào Nghĩa Khả Gia” nghĩa là gì?
Đây là bốn chữ vàng triều đình Huế ban tặng bà Lục Thị Đậu để ghi nhận việc làm đường và các việc thiện của bà, mang nghĩa hào hiệp, nghĩa khí, đáng khen.
“Hàm hộ” nghĩa là gì?
Hàm hộ là cách gọi các chủ lều nước mắm lớn ở Phan Thiết xưa — những người sở hữu hàng trăm thùng lều, thu mua cá của cả vùng, ủ chượp rồi phân phối nước mắm đi khắp Nam Kỳ. Đó là tầng lớp giàu có bậc nhất của thủ phủ nước mắm.
Có điểm tham quan nào về bà không?
Hiện chưa có một điểm tham quan được dựng biển chỉ dẫn riêng cho khách du lịch về bà. Cách tiếp cận thực tế là đi chính cung đường Phan Thiết – Mũi Né, ghé một cơ sở nước mắm truyền thống để xem nghề ủ chượp cá cơm, và tham quan các không gian trưng bày về lịch sử ngành nước mắm của địa phương.
Bài này thuộc cụm Cẩm Nang Du Lịch Phan Thiết – Mũi Né A–Z. Xem thêm chợ Phan Thiết, Dinh Vạn Thủy Tú và toàn bộ bài về Phan Thiết – Mũi Né.
Sở hữu một căn nhà trên chính cung đường ấy
NovaWorld Phan Thiết nằm trên trục ven biển nối Phan Thiết đi Mũi Né. Ái Vân BĐS chuyên chuyển nhượng biệt thự tại đây — giá thật từ chủ nhà.
Xem các căn đang bánẢnh trong bài Ảnh từ Wikimedia Commons theo giấy phép Creative Commons, ghi công tác giả dưới từng ảnh. Do không có ảnh tư liệu về bà Lục Thị Đậu hay con đường nguyên thủy trên các nguồn ảnh giấy phép tự do, các ảnh trong bài mang tính minh họa cho nghề nước mắm, bến cá Mũi Né và diện mạo Phan Thiết xưa — không phải ảnh chụp bà hoặc công trình của bà.