🎎 Bài thuộc cụm Lễ Hội Truyền Thống Bình Thuận – Lâm Đồng.
Câu hỏi hay gặp nhất khi đứng trước một ngôi tháp Chăm — và câu trả lời trung thực là: chưa ai kết luận dứt khoát.
Bắt đầu từ điều quan sát được
Đứng sát một mặt tháp Chăm, thứ đập vào mắt là: các viên gạch khít vào nhau, mạch giữa chúng mỏng tới mức gần như không nhìn ra. Khác hẳn tường gạch thông thường, nơi lớp vữa dày cả centimet và hiện rõ thành các đường ngang dọc.
Còn đây là điều KHÔNG chắc chắn: rằng người Chăm hoàn toàn không dùng chất kết dính nào. Hai mệnh đề đó khác nhau, nhưng rất hay bị nói gộp thành một.
Cách nói phổ biến, và vì sao nên thận trọng
Phần lớn bài viết trên mạng ghi rằng tháp Chăm được xây “hoàn toàn không dùng chất kết dính”, chỉ nhờ kỹ thuật xếp gạch khéo léo.
Một khối tường gạch cao hơn 20 mét chịu được mưa nắng hàng trăm năm mà chỉ dựa vào ma sát giữa các viên gạch là điều khó xảy ra về mặt cơ học — nhất là với các phần vòm và gờ trang trí nhô ra.
Nhiều nghiên cứu đã nêu giả thuyết về lớp kết dính rất mỏng có nguồn gốc thực vật, hoặc về việc mài khít mặt gạch rồi liên kết bằng một loại hồ loãng. Nhưng các giả thuyết chưa thống nhất.
Nên cách nói đúng hơn là: không dùng vữa dày như xây gạch thông thường — chứ không phải không có chất kết dính nào.
Đây là cách diễn đạt của chúng tôi. Chúng tôi không có kết quả phân tích mẫu vật để khẳng định thành phần.
Ba yếu tố thường được nêu
- Chất lượng viên gạch
Gạch Chăm được mô tả là nhẹ, xốp hơn gạch xây thông thường nhưng vẫn bền. Gạch xốp thì nhẹ hơn nên tải lên phần dưới nhỏ hơn, và bám dính tốt hơn nếu có lớp kết dính mỏng.
- Mặt gạch được xử lý rất phẳng
Hai mặt phẳng áp sát nhau thì diện tiếp xúc lớn, mạch mỏng — đó là điều nhìn thấy được trên tường tháp.
- Trang trí chạm trực tiếp lên gạch đã xây
Các đường gờ và hoa văn trên thân tháp được chạm sau khi tường đã dựng, không phải ghép từ khối đúc sẵn. Điều này giải thích vì sao hoa văn chạy liên tục qua nhiều viên gạch mà không đứt đoạn.
Ba điểm trên là tổng hợp của chúng tôi từ các mô tả phổ biến. Điểm thứ ba là quan sát rút từ ảnh.
Khí hậu khô ít mưa của vùng này nhiều khả năng cũng góp phần giúp công trình gạch giữ được lâu.
Nói cách khác, độ bền của tháp có thể không chỉ nhờ kỹ thuật mà còn nhờ nơi nó đứng. Đây là nhận định của chúng tôi, không phải kết luận từ nghiên cứu.
Vì sao trùng tu tháp Chăm lại khó
Đó là lý do các dự án trùng tu tháp Chăm thường đi kèm việc nghiên cứu phục chế gạch cho giống nguyên bản, thay vì chỉ trám lại.
Lập luận này là của chúng tôi, dựa trên nguyên tắc chung về vật liệu; chúng tôi không dẫn một dự án trùng tu cụ thể nào.
Khi đứng trước một ngôi tháp
- Nhìn mạch gạch ở tầm mắt
Chỗ dễ quan sát nhất là mảng tường phẳng, tránh phần đã trùng tu — phần mới thường khác màu và mạch dày hơn.
- Nhìn hoa văn chạy qua ranh giới viên gạch
Nếu đường chạm chạy liên tục qua nhiều viên, đó là dấu hiệu chạm sau khi xây.
- Đừng chạm và đừng cạo thử
Bề mặt gạch cổ rất dễ tổn thương. Mỗi lần chạm là một lần mài mòn.
Câu hỏi thường gặp
Nguồn và giới hạn của bài
Nguồn. Việc tháp Chăm được xây bằng gạch đỏ với mạch rất mỏng, cách nói phổ biến rằng công trình không dùng chất kết dính thông thường, và việc nhiều tháp đứng vững hơn 700 năm — lấy từ bản tiếng Việt của Wikipedia về Tháp Po Klong Garai, trang của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam và các trang giới thiệu di tích Chăm. Các đặc điểm quan sát được về mặt gạch và hoa văn dựa trên ảnh cận cảnh tháp Po Klong Garai trên Wikimedia Commons.
Phần nào là nhận định của chúng tôi. Việc tách bạch giữa “mạch rất mỏng” (điều quan sát được) với “không có chất kết dính nào” (điều chưa được chứng minh); lập luận cơ học về việc một khối tường cao hơn 20 m khó đứng vững chỉ nhờ ma sát; nhận định rằng khí hậu khô của dải Nam Trung Bộ góp phần vào độ bền; lập luận về rủi ro khi trùng tu bằng xi măng; và ba bước quan sát khi đứng trước tháp.
Phần chúng tôi không xác minh được. Thành phần thật của lớp kết dính (nếu có) — chúng tôi không có kết quả phân tích mẫu vật; thành phần và cách nung gạch Chăm; các dự án trùng tu cụ thể và kết quả của chúng; và mức độ đồng thuận hiện nay trong giới nghiên cứu. Bài này nêu giả thuyết chứ không kết luận, vì đây là vấn đề chưa được giải quyết dứt điểm.
Ảnh. Hai ảnh trong bài của Ms Sarah Welch, phát hành theo CC0 trên Wikimedia Commons, chụp tại cụm tháp Po Klong Garai.
Miễn trừ trách nhiệm. Các cụm tháp Chăm là nơi thờ tự đang hoạt động và là di tích được bảo vệ. Không chạm, không trèo, không tác động lên bề mặt gạch. Bài đăng 2026.