Công trình thuỷ lợi lớn nhất Bình Thuận cũ nằm ở vùng núi này — và con số nó tưới được trên thực tế khác xa con số thiết kế
Bài này nói về hệ thống thuỷ lợi Tà Pao: nó gồm những gì, tưới cho bao nhiêu đất, vì sao một tỉnh khô hạn bậc nhất nước lại có vùng đủ nước làm ba vụ, và khoảng cách giữa thiết kế với thực tế.
1Vì sao vùng này cần một công trình thuỷ lợi lớn
Bình Thuận cũ nổi tiếng là vùng khô hạn bậc nhất cả nước. Nhưng ở phía tây, thung lũng sông La Ngà lại là chuyện khác: có sông chảy quanh năm, có đất bằng, có mưa nhiều hơn vùng ven biển.
Vấn đề không nằm ở tổng lượng nước mà ở phân bố theo mùa. Mùa mưa nước nhiều tới mức gây ngập; mùa khô lòng sông rút xuống, ruộng cao ven sông không lấy được nước. Kết quả là phần lớn đất chỉ làm được hơn một vụ mỗi năm.
Tà Pao không phải hồ chứa tự tích nước mưa mà là đập dâng trên sông La Ngà — nó dâng và điều tiết dòng chảy sẵn có.
Nguồn nước cho nó phần lớn là nước xả từ nhà máy thuỷ điện Hàm Thuận – Đa Mi ở thượng nguồn. Nghĩa là hai công trình vốn khác mục đích — một để phát điện, một để tưới — lại nối với nhau trên cùng một dòng sông.
2Công trình gồm những gì
| Hạng mục | Nội dung |
|---|---|
| Khởi công | Năm 2010 |
| Tổng mức đầu tư | Trên 2.401,359 tỉ đồng, vốn trái phiếu Chính phủ |
| Đập tràn | Dài 370 m |
| Cống lấy nước | 2 cống, lưu lượng 15 – 17 m³/s |
| Kênh chính | Dài trên 60 km |
| Tưới thiết kế | Hơn 20.000 ha đất nông nghiệp, tưới tự chảy |
| Cấp nước sinh hoạt | 150.000 dân trong vùng dự án |
Hai chữ “tự chảy” đáng chú ý hơn vẻ ngoài của nó. Tưới tự chảy nghĩa là nước đi tới ruộng bằng độ dốc, không cần bơm — nên không tốn điện, không phụ thuộc máy móc, và chi phí vận hành thấp hơn hẳn tưới động lực.
3Chỗ chúng tôi thấy hai nguồn không khớp nhau
Một số nguồn nêu công trình có dung tích thiết kế trên 37 triệu m³ và mặt nước khoảng 527 ha. Các bản tin chúng tôi đọc được trên báo Lâm Đồng và báo Bình Thuận không nhắc tới hai con số này, chỉ nêu đập tràn, cống và kênh.
Chúng tôi ghi lại cả hai thay vì chọn một, và lưu ý rằng với một đập dâng, khái niệm “dung tích” không giống với hồ chứa — nên hai nguồn có thể đang nói về hai thứ khác nhau chứ không hẳn mâu thuẫn.
4Con số đáng nói nhất: thiết kế và thực tế
Đây là phần chúng tôi cho là quan trọng nhất, và cũng là phần ít được nhắc khi người ta giới thiệu công trình.
Theo thiết kế
- Tưới hơn 20.000 ha đất nông nghiệp
- Hệ số quay vòng đất từ 1,32 lần/năm lên gần 3 lần/năm
- Tổng diện tích gieo trồng vùng dự án khoảng 50.000 ha
- Sản lượng 180.000 tấn/năm, gấp đôi trước khi có công trình
Theo ghi nhận thực tế
- Mới tưới được 6.259 ha
- Tức khoảng 31% so với diện tích thiết kế
- Công trình khởi công từ 2010 — đã hơn 15 năm
- Phần còn lại phụ thuộc kênh nhánh và kênh nội đồng chưa hoàn chỉnh
Tỉ lệ 31% là phép chia của chúng tôi (6.259 chia hơn 20.000), không phải con số nguồn nêu.
Và nó không có nghĩa công trình thất bại. Với hệ thống thuỷ lợi, đập và kênh chính chỉ là phần xương sống; nước tới được ruộng hay không còn phụ thuộc kênh cấp dưới — thứ được đầu tư dần theo từng năm và từng nguồn vốn. Diện tích tưới thường tăng theo thời gian chứ không đạt ngay.
Nhưng nó có nghĩa là: đừng lấy con số 20.000 ha để mô tả hiện trạng. Đó là đích, không phải chỗ đang đứng.
5Điều này đổi gì cho người tới vùng
Với người đi du lịch, hệ thống thuỷ lợi không phải điểm đến. Nhưng nó giải thích thứ bạn nhìn thấy dọc đường.
- Vì sao vùng này xanh vào mùa khô trong khi phía biển đã vàng úa — có nước tưới tự chảy.
- Vì sao có ruộng gặt lệch nhau ở các thửa cạnh nhau — làm nhiều vụ trong năm nên lịch gieo không đồng loạt.
- Vì sao có đoạn kênh bê tông chạy song song đường — đó là kênh chính dài hơn 60 km.
- Vì sao mực nước sông thay đổi rõ giữa các thời điểm trong ngày — dòng chảy chịu ảnh hưởng của việc xả nước phát điện ở thượng nguồn.
Ý cuối là suy luận của chúng tôi từ việc công trình lấy nước xả thuỷ điện; chúng tôi không có tài liệu về lịch xả cụ thể.
Trên một dòng sông có công trình điều tiết ở thượng nguồn, mực nước có thể thay đổi mà không báo trước. Đây là điều cần cân nhắc nếu định xuống sông tắm, câu cá hay để trẻ nhỏ chơi ven nước.
Chúng tôi không nêu điều này để doạ, mà vì nó là đặc điểm thật của những dòng sông kiểu này.
6Về cái tên Tà Pao
Cùng một cái tên ở vùng này gắn với hai thứ hoàn toàn khác nhau, và người tra cứu rất dễ nhầm:
| Tên | Là gì |
|---|---|
| Thuỷ lợi Tà Pao | Công trình đập dâng và hệ thống kênh trên sông La Ngà — nội dung bài này |
| Trung tâm Thánh Mẫu Tà Pao | Điểm hành hương Công giáo lớn nhất vùng núi, cụm cẩm nang này đã có một bài riêng |
Hai nơi ở cùng khu vực nhưng là hai công trình khác nhau, do hai loại đơn vị khác nhau quản lý. Khi tra đường hoặc hỏi người địa phương, nên nói rõ mình muốn tới đập hay tới trung tâm hành hương.
Quan tâm bất động sản NovaWorld Phan Thiết?
Ái Vân BĐS ở tại phường Tiến Thành, chuyên chuyển nhượng và cho thuê biệt thự, nhà phố trong quần thể.
Biệt thự NovaWorld Phan Thiết đang bán →7Câu hỏi thường gặp
Novavila 3 – Biệt Thự Song Lập 4PN Giá Tốt4 phòng ngủ · chứa 8 kháchHồ bơi Clubhouse · Bikini Beachtừ 2,8 triệu/đêm
Villa 5 – Phòng Cặp Đôi Lãng Mạn (Ưu Đãi Sốc)1 phòng ngủ · chứa 2 kháchBồn tắm thả cánh hoa NGAY TRONG PHÒNG · Phòng tắm ốp đá cẩm thạch, sen tắm đứngtừ 1 triệu/đêm
Villa An Nhiên — Đơn Lập 2PN Ấm Cúng Khu 72 phòng ngủ · chứa 4 kháchtừ 2,8 triệu/đêmPhần nào là tính toán hoặc nhận định của chúng tôi Tỉ lệ khoảng 31% giữa diện tích đã tưới và diện tích thiết kế là phép chia của chúng tôi. Các lý giải về việc vùng xanh vào mùa khô, ruộng gặt lệch nhau, và mực nước sông thay đổi theo lịch xả điện đều là suy luận từ đặc điểm công trình, không phải điều nguồn nào nói ra. Nhận xét rằng diện tích tưới thường tăng dần theo tiến độ kênh cấp dưới cũng là của chúng tôi.
Phần chúng tôi không xác minh được Thời điểm hoàn thành toàn bộ hệ thống, tiến độ kênh nhánh và kênh nội đồng hiện nay, lịch xả nước của nhà máy thuỷ điện thượng nguồn, và việc công trình có tiếp nhận khách tham quan hay không. Hai con số dung tích trên 37 triệu m³ và mặt nước khoảng 527 ha xuất hiện ở nguồn khác với hai bản tin chính chúng tôi dùng, nên chúng tôi ghi lại kèm lưu ý thay vì khẳng định.
Ảnh Ảnh sông La Ngà mùa nước kiệt của ChieuTimViet (CC BY 3.0) và ảnh bè cá trên sông La Ngà của Bùi Thụy Đào Nguyên (CC BY-SA 4.0), đều từ Wikimedia Commons theo giấy phép tự do. Ảnh bè cá chụp ở địa phận Đồng Nai phía hạ lưu, không phải đoạn qua Đức Linh – Tánh Linh, và đã chú thích rõ. Không có ảnh nào trong bài chụp chính đập Tà Pao.
Miễn trừ trách nhiệm Các số liệu về diện tích tưới thay đổi theo từng năm và từng đợt đầu tư. Trên dòng sông có công trình điều tiết ở thượng nguồn, mực nước có thể thay đổi mà không báo trước — hãy cẩn trọng khi xuống nước. Bài viết chia sẻ thông tin tham khảo.
Chuyển nhượng biệt thự, nhà phố và cho thuê phòng nghỉ trong quần thể NovaWorld Phan Thiết.