Chăm Bàlamôn Và Chăm Bàni: Hai Cộng Đồng, Hai Hệ Lễ
Cùng là người Chăm nhưng theo hai hệ tín ngưỡng: Ahier (Bàlamôn) với lễ Katê ở đền tháp, và Awal (Bàni) với Ramưwan trọn một tháng. Kèm bốn chỗ khách hay nhầm.
Cùng là người Chăm ở vùng Bình Thuận cũ, nhưng Chăm Bàlamôn và Chăm Bàni theo hai hệ tín ngưỡng khác nhau — nên lễ lớn nhất của hai bên cũng khác nhau về thời điểm, không gian và cách tổ chức.
Lễ Tảo mộ dịp Ramưwan — con cháu áo trắng, mâm lễ đặt trước những hàng đá mộ trên đồi cát.Ảnh: Phu Ngo · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
🙏
Bài này viết để giúp khách phân biệt cho đúng, không nhằm so sánh hơn kém. Hai cộng đồng cùng là người Chăm, sống cạnh nhau trong cùng một vùng, và trong nhiều trường hợp là họ hàng của nhau.
Hai tên gọi trong cùng một dân tộc
Điều đầu tiên cần nắm: đây không phải hai dân tộc. Cùng là người Chăm, nhưng theo hai hệ tín ngưỡng khác nhau, và mỗi hệ có tên gọi riêng trong tiếng Chăm.
Chăm Bàlamôn
Còn gọi là Chăm Ahier — theo đạo Bàlamôn (Brahmanism), thờ các vị thần và các vua hiền trong hệ thống tín ngưỡng bản địa hoá từ Ấn Độ giáo.
Chăm Bàni
Còn gọi là Chăm Awal — theo đạo Bàni, một hệ tín ngưỡng hình thành từ Hồi giáo được bản địa hoá sâu, kết hợp với thờ cúng tổ tiên và chế độ mẫu hệ Chăm.
Điểm chung
Cùng ngôn ngữ, cùng nhiều phong tục, cùng chế độ mẫu hệ, và cùng sống ở các làng Chăm trong vùng.
Cặp tên Ahier – Awal đáng nhớ hơn cặp tên "Bàlamôn – Bàni", vì nó cho thấy người Chăm nhìn hai hệ này như hai nửa của một chỉnh thể, chứ không như hai tôn giáo tách rời.
Katê và Ramưwan: khác nhau ở đâu
Đây là khác biệt dễ thấy nhất, vì hai lễ lớn nhất của hai bên gần như không giống nhau ở điểm nào.
Katê (Chăm Bàlamôn)
Ramưwan (Chăm Bàni)
Kéo dài
Tập trung vào đại lễ trong ngày mùng 1 tháng 7 Chăm lịch, rồi lan xuống làng và từng gia đình.
Trọn một tháng — từ cuối tháng 8 và xuyên suốt tháng 9 Chăm lịch.
Tâm điểm
Nghi thức mở cửa tháp, tắm tượng thần và khoác y trang mới cho tượng.
Ba lớp: tảo mộ ở nghĩa địa dòng họ, cúng gia tiên tại nhà, rồi tháng chay niệm của các tu sĩ.
Hướng về
Các vị Nam thần, các vua hiền và anh hùng có công mở mang ruộng đồng, dẫn thuỷ nhập điền, dạy nghề.
Tổ tiên dòng họ — phần lớn thời gian và tâm sức dồn vào mộ phần và bàn thờ gia tiên.
Vị trí trong cặp lễ
Katê là "Tết Cha" — tôn vinh yếu tố Dương, đối ứng với lễ Cambur là "Tết Mẹ" tôn vinh yếu tố Âm.
Là tháng lễ lớn nhất trong năm của cộng đồng Bàni.
Khác biệt về không gian thực hành là thứ khách dễ quan sát nhất khi tới vùng này.
Một tháp trong cụm tháp Chăm: gạch xây thu dần lên đỉnh, cửa vòm nhọn với vòm gạch giật cấp, bậc đá dẫn lên ngưỡng cửa; hai bên là tường móng gạch của các công trình cũ. Ở bậc cửa có đặt một bảng ký hiệu nhỏ.Ảnh tư liệu Ái Vân BĐS
Chăm Bàlamôn
Đền tháp
Nghi lễ lớn diễn ra ở đền tháp cổ — với Bình Thuận cũ thì trung tâm là cụm tháp Pô Sah Inư trên đồi Bà Nài, phường Phú Thủy. Không gian thực hành trải từ tháp xuống làng xóm rồi tới từng gia đình. Kiến trúc và lịch sử cụm tháp có ở bài về tháp Po Sah Inư.
Chăm Bàni
Chùa Bàni, nhà và nghĩa địa
Ba không gian, mỗi không gian một lớp nghi lễ: nghĩa địa dòng họ (Ghur) cho lễ tảo mộ, nhà cho lễ cúng gia tiên, và chùa Bàni cho tháng chay niệm của các tu sĩ. Không có đền tháp trong hệ này.
Ai chủ lễ
Ai đứng ra làm lễ cũng khác, và biết điều này giúp bạn hiểu mình đang xem ai làm gì.
Bên Bàlamôn
Thầy Cả sư (Po Adhia) chủ lễ; thầy Kadhar gảy đàn Kanhi và hát thánh ca; bà Pajâu (bà bóng) đảm nhiệm phần nghi lễ riêng.
Bên Bàni
Các tu sĩ Achar — họ đảm nhận việc chay niệm nghiêm cẩn thay cho cả làng, tập trung tại chùa Bàni trong tháng lễ.
Điều đáng để ý
Ở cả hai hệ, người chủ lễ là chức sắc được cộng đồng thừa nhận, không phải người được phân công hành chính. Đó là lý do nên hỏi trước khi chụp ảnh gần họ.
Bốn chỗ khách hay nhầm
Nhầm Ramưwan là Ramadan. Ramưwan có gốc từ tháng chay Ramadan, nhưng ở đây nó đã qua một quá trình bản địa hoá sâu: phần lớn thời gian dồn vào tảo mộ và cúng gia tiên — hai việc không có trong Hồi giáo chính thống. Và việc chay niệm do các tu sĩ đảm nhận thay cho cả làng.
Nhầm Chăm Bàni với Chăm theo Hồi giáo chính thống. Ở Việt Nam có cả cộng đồng Chăm Islam theo Hồi giáo chính thống, nhưng đó là nhóm khác với Chăm Bàni.
Tưởng hai bên tổ chức lễ cùng dịp. Katê vào tháng 7 Chăm lịch, Ramưwan vào tháng 8–9 Chăm lịch. Đi một chuyến mà mong xem cả hai thì gần như chắc chắn lệch — vì sao ngày xê dịch, xem bài về ba hệ lịch và cách tra ngày.
Tưởng cứ đền tháp Chăm là nơi của mọi người Chăm. Đền tháp gắn với hệ Bàlamôn. Cộng đồng Bàni có chùa Bàni, và đó là không gian khác.
📅
Nếu bạn muốn đi xem đúng dịp, lịch lễ hội cả năm xếp theo từng tháng Dương lịch và có ghi chú về việc ngày Âm lịch và Chăm lịch xê dịch.
Về vùng biển này thường xuyên hơn?
Ái Vân BĐS ở tại Tiến Thành — nếu bạn đang tìm một chỗ để lui về vào những dịp như thế này, chúng tôi có sẵn danh sách nhà đang chuyển nhượng.
Biệt thự, nhà phố, shophouse đang chuyển nhượng — xem căn thực tế. Sản phẩm ở đây giao dịch theo hợp đồng với chủ đầu tư, không phải sổ hồng hay sổ đỏ — mặt bằng giá hiện nay đã phản ánh sẵn điều đó. Nếu về sau pháp lý được hoàn thiện thì giá trị sẽ khác đi; chúng tôi nêu là dư địa, không phải cam kết.
Chăm Bàlamôn và Chăm Bàni có phải hai dân tộc khác nhau?
Không. Cùng là người Chăm, cùng ngôn ngữ, cùng nhiều phong tục và cùng chế độ mẫu hệ — chỉ theo hai hệ tín ngưỡng khác nhau. Tên gọi trong tiếng Chăm là Ahier (Bàlamôn) và Awal (Bàni), và cặp tên này cho thấy hai hệ được nhìn như hai nửa của một chỉnh thể.
Ramưwan có phải là Ramadan?
Có gốc từ đó, nhưng đã bản địa hoá sâu. Bằng chứng rõ nhất: phần lớn thời gian và tâm sức của cộng đồng dồn vào tảo mộ và cúng gia tiên — hai việc không có trong Hồi giáo chính thống. Việc chay niệm nghiêm cẩn do các tu sĩ Achar đảm nhận thay cho cả làng.
Katê tổ chức ở đâu?
Ở đền tháp cổ, rồi lan xuống làng và từng gia đình. Với vùng Bình Thuận cũ, trung tâm cấp tỉnh là cụm tháp Pô Sah Inư trên đồi Bà Nài, phường Phú Thủy, Phan Thiết.
Katê và Ramưwan có gần nhau về thời điểm không?
Không. Katê vào mùng 1 tháng 7 Chăm lịch; Ramưwan từ cuối tháng 8 và xuyên suốt tháng 9 Chăm lịch. Một chuyến đi khó xem được cả hai.
Người ngoài có được vào xem không?
Tuỳ nghi lễ và tuỳ nơi. Phần hội thường mở, còn phần nghi lễ thì có lớp riêng tư — nhất là các lễ diễn ra tại nhà hoặc tại mộ phần dòng họ. Nguyên tắc an toàn nhất là hỏi trước; cách ứng xử cụ thể có ở bài về ứng xử khi đi xem lễ.
